Cláudio Torres

No ano 711, os exércitos muçulmanos que vieram do Norte de África invadiram a Península Ibérica e cinco anos depois já dominavam todo o território pensinsular, antes sob alçada dos visigodos. Como foi possível essa progressão tão rápida?
As coisas não foram bem assim. A arqueologia tem uma linguagem diferente da história escrita. A história escrita é escrita por aqueles senhores que sabem escrever, enquanto a arqueologia vai buscar os restos dos que não sabem escrever. São coisas habitualmente contraditórias. Hoje sabemos, por causa da arqueologia, que não houve nenhuma invasão em 711, não vieram exércitos nenhuns.

https://www.sabado.pt/vida/pessoas/detalhe/claudio-torres-d-afonso-henriques-nao-conquistou-lisboa-aos-mouros-foi-aos-cristaos

O patrimonio secuestrado

(Reproducido de aquí)

Disque aqueles países máis avanzados son os que máis coidan o seu patrimonio. O exemplo, unha vez máis, está nos países nórdicos. Mais en Galicia, onde pistas forestais, parques eólicos e grandes obras públicas como o porto exterior da Coruña, arramplan con  poboados castrexos únicos, nunca se creu moito nesta premisa. Aquí onde nin sequera o inventario de bens patrimoniais está publicado, o coñecemento arqueolóxico é secuestrado por administracións e construtoras, sobre todo cando interesa máis asfaltar ca preservar, e por profesionais e estudosos da arqueoloxía que centran a divulgación na comunidade científica e non na cidadanía.

Herdeiros pola forza, o libro que veñen de presentar o xornalista Manolo Gago e o arqueólogo Xurxo Ayán en 2.0 Editora, dá conta desta realidade. Mais con todo, non é un catálogo de desfeitas, senón un canto á esperanza nunha sociedade civil que está a cobrar nova vida en iniciativas cidadás xurdidas na última década para defender o legado do noso pasado.

«O coñecemento arqueolóxico debe ser aberto. Imaxinemos que o estado paga investigación sobre probas nucleares e non fai pública esa información. Que pensariamos? Isto é ciencia. Porque non se fai pública?», pregúntase Manolo Gago. Exemplos deste interesado secuestro de información hai a esgalla. Un dos máis dolorosos foi a destrución en 2005 do castro de Punta de Muros, arrasado polas obras do porto exterior da Coruña, a primeira factoría fortificada da Idade do Bronce descuberta na Europa Atlántica e, probablemente, tal e como se indica no libro, o castro máis antigo escavado en area en Galicia.

A cronoloxía da descuberta do poboado de Arteixo é arrepiante. En xaneiro de 2005 inícianse as escavacións. Para o inicio do verán están xa rematadas, cunha celeridade pouco usual a non ser en procedementos de urxencia. En novembro xa non queda ren, por decisión da Autoridade Portuaria e do Ministerio de Cultura. En todos eses meses, non hai ningún tipo de publicación ou mapa oficial que dea a coñecer o que alí había nin da súa transcendencia.

Esta historia, a da censura e destrución e silenciamento da nosa propia Historia, repítese unha e outra vez. «Pasou agora mesmo en Taramancos, e en moitísimos outros casos, nos que as construtoras, que son adxudicatarias públicas, prohíbenlles o libre acceso á información dese xacemento a xornalistas, paisanos, cidadáns…». Taramancos, en Noia, é outro fito recente da desfeita a prol do asfalto. En maio do ano pasado, as escavadoras da vía de alta capacidade que atravesará a ría abrían un capítulo inédito da historia da zona. Saía á luz un poboado con importantes restos que destapaban o pasado romano, até entón descoñecido, de Noia, mais que, segundo voces expertas, se podería remontar á Idade do Bronce.

En setembro, o concello denunciaba xa a destrución dunha parte do xacemento. «Non se sabía nada, non sacaban información, a xente protesta, ninguén explica exactamente o que pasa. Un día pola noite, desmantelouse unha parte do poboado», explica Gago. Quizais dentro duns anos, ás greas de turistas en procura dunhas horas de consumo rápido de sol e praia, se lle venda unha nova atracción: a oportunidade única de viaxar… sobre o cemiterio do pasado.

 A cidadanía: ou vándala ou pailana

O libro de Ayán e Gago descobre unha xestión do patrimonio realizada dende arriba, sen o contacto nin a implicación da cidadanía. O discurso das políticas sobre o patrimonio e por veces das e dos propios científicos semella poñer ás e aos cidadáns en continua sospeita: ou delincuentes en potencia de quen o patrimonio debe ser apartado e protexido ou ignorantes a quen cómpre afastar porque, aínda que a súa intención sexa a mellor, non saben o que fan.

Isto ten unha consecuencia non menor. Somos herdeiras e herdeiros pola forza porque non se nos explica o valor do que temos, porque non se nos implica emocionalmente co noso legado, de modo que é entendido máis como rémora, como obstáculo para o progreso, que como oportunidade. A obra de Ayán e Gago recolle unha anécdota retranqueira e esclarecedora: Unha señora de Rois, no transcurso dunha conversa sobre a destrución dunhas mámoas da zona por unha estrada, retruca: «Os cruceiros e as mámoas póñenos pola noite os do Bloque para molestar».

«Denunciamos a marxinación das comunidades locais na xestión do patrimonio», comenta Xurxo Ayán, quen fala dun auténtico apartheid patrimonial, e non só das políticas  desenvolvidas dende a Administración senón tamén no discurso tecido polas elites culturais.  «A propia elite dos bos e xenerosos galeguistas sempre marxinou a comunidade local −explica−. Eran reprodutores de audio que soltaban as lendas, a esencia da nacionalidade galega, pero ao máximo que podían aspirar era a ser man de obra nas escavación dos anos 30 ou 40».

Fronte ao rexurdir na Transición de asociacións que se botaron ao monte movidas polo afán por recuperar o legado do pasado, consolidouse nos 80, co traspaso das competencias á Xunta e a creación da Dirección Xeral de Patrimonio, e nos 90, coa aprobación da Lei de Patrimonio Cultural, de novo o apartheid: a recuperación do patrimonio para as e os profesionais da arqueoloxía; o resto han de apartar as mans. Cortouse así o movemento asociativo e a, até entón, fértil relación de colaboración afeccionados cos museos provinciais, que fixera posible a recuperación dunha parte importante da nosa historia.

Á asociación Mariña Patrimonio deixáronllo ben claro cando lle comunicaron á Xunta a súa descuberta dun posible xacemento do Paleolítico. Retrucoulles a Dirección Xeral de Patrimonio se non estarían a facer prospeccións ilegalmente. E é que o artigo 57 da Lei de Patrimonio Cultural aprobada en 1995 prohibe, tal e como se indica no libro, «andar polo monte buscando mámoas» canto que esixe autorización previa para a propia prospección arqueolóxica, é dicir, mesmo para exploración superficial e sistemática sen remoción. Se a administración non ten recursos ou interese suficiente en preservar e poñer en valor o inxente e disperso patrimonio cultural de noso, e as persoas que o poderían facer voluntariamente, non poden, que queda por facer?