Galicia gana terreno a León

O Courel recupera montes a lo largo de seis kilómetros que estaban sin deslindar, pero no logra la cumbre de A Cogoluda, que antiguamente era en parte gallega

A lo largo de unos seis kilómetros de montaña empinada (aunque los pinos vinieron luego) la raia nunca llegó a pintarse. Los vecinos de hace 84 años, unos del lado de Galicia, los otros del de León, no tenían prisa por entenderse. Así que el Instituto Geográfico tomó la determinación de levantar acta, dando por válido el desacuerdo, el 22 de noviembre de 1926: «La línea de término entre los mojones quinto y sexto se deja sin describir por no haber habido conformidad en cuanto a la posesión de hecho ni a la de derecho entre las comisiones presentes». Con estas palabras se abría un paréntesis en la frontera, confirmado en 1972, de nuevo por el Instituto Geográfico. El mapa del catastro tampoco aclaraba nada, porque pintaba la línea municipal más adentrada en Galicia que el límite provincial y autonómico. Incluso cuando se delimitó el espacio protegido por la Red Natura, se siguió la raya falsa que empequeñecía O Courel. Daba la impresión de que un pedazo del municipio leonés de Oencia era gallego. Aunque no era esto algo que importase mucho a la gente, las cosas sobre el papel, porque en realidad, en aquel confín del país gallego los vecinos de Ferramulín (O Courel) y Villarrubín (Oencia) respetaban, como antaño, los usos y costumbres.

[…]


https://elpais.com/diario/2010/11/11/galicia/1289474302_850215.html

O patrimonio secuestrado

(Reproducido de aquí)

Disque aqueles países máis avanzados son os que máis coidan o seu patrimonio. O exemplo, unha vez máis, está nos países nórdicos. Mais en Galicia, onde pistas forestais, parques eólicos e grandes obras públicas como o porto exterior da Coruña, arramplan con  poboados castrexos únicos, nunca se creu moito nesta premisa. Aquí onde nin sequera o inventario de bens patrimoniais está publicado, o coñecemento arqueolóxico é secuestrado por administracións e construtoras, sobre todo cando interesa máis asfaltar ca preservar, e por profesionais e estudosos da arqueoloxía que centran a divulgación na comunidade científica e non na cidadanía.

Herdeiros pola forza, o libro que veñen de presentar o xornalista Manolo Gago e o arqueólogo Xurxo Ayán en 2.0 Editora, dá conta desta realidade. Mais con todo, non é un catálogo de desfeitas, senón un canto á esperanza nunha sociedade civil que está a cobrar nova vida en iniciativas cidadás xurdidas na última década para defender o legado do noso pasado.

«O coñecemento arqueolóxico debe ser aberto. Imaxinemos que o estado paga investigación sobre probas nucleares e non fai pública esa información. Que pensariamos? Isto é ciencia. Porque non se fai pública?», pregúntase Manolo Gago. Exemplos deste interesado secuestro de información hai a esgalla. Un dos máis dolorosos foi a destrución en 2005 do castro de Punta de Muros, arrasado polas obras do porto exterior da Coruña, a primeira factoría fortificada da Idade do Bronce descuberta na Europa Atlántica e, probablemente, tal e como se indica no libro, o castro máis antigo escavado en area en Galicia.

A cronoloxía da descuberta do poboado de Arteixo é arrepiante. En xaneiro de 2005 inícianse as escavacións. Para o inicio do verán están xa rematadas, cunha celeridade pouco usual a non ser en procedementos de urxencia. En novembro xa non queda ren, por decisión da Autoridade Portuaria e do Ministerio de Cultura. En todos eses meses, non hai ningún tipo de publicación ou mapa oficial que dea a coñecer o que alí había nin da súa transcendencia.

Esta historia, a da censura e destrución e silenciamento da nosa propia Historia, repítese unha e outra vez. «Pasou agora mesmo en Taramancos, e en moitísimos outros casos, nos que as construtoras, que son adxudicatarias públicas, prohíbenlles o libre acceso á información dese xacemento a xornalistas, paisanos, cidadáns…». Taramancos, en Noia, é outro fito recente da desfeita a prol do asfalto. En maio do ano pasado, as escavadoras da vía de alta capacidade que atravesará a ría abrían un capítulo inédito da historia da zona. Saía á luz un poboado con importantes restos que destapaban o pasado romano, até entón descoñecido, de Noia, mais que, segundo voces expertas, se podería remontar á Idade do Bronce.

En setembro, o concello denunciaba xa a destrución dunha parte do xacemento. «Non se sabía nada, non sacaban información, a xente protesta, ninguén explica exactamente o que pasa. Un día pola noite, desmantelouse unha parte do poboado», explica Gago. Quizais dentro duns anos, ás greas de turistas en procura dunhas horas de consumo rápido de sol e praia, se lle venda unha nova atracción: a oportunidade única de viaxar… sobre o cemiterio do pasado.

 A cidadanía: ou vándala ou pailana

O libro de Ayán e Gago descobre unha xestión do patrimonio realizada dende arriba, sen o contacto nin a implicación da cidadanía. O discurso das políticas sobre o patrimonio e por veces das e dos propios científicos semella poñer ás e aos cidadáns en continua sospeita: ou delincuentes en potencia de quen o patrimonio debe ser apartado e protexido ou ignorantes a quen cómpre afastar porque, aínda que a súa intención sexa a mellor, non saben o que fan.

Isto ten unha consecuencia non menor. Somos herdeiras e herdeiros pola forza porque non se nos explica o valor do que temos, porque non se nos implica emocionalmente co noso legado, de modo que é entendido máis como rémora, como obstáculo para o progreso, que como oportunidade. A obra de Ayán e Gago recolle unha anécdota retranqueira e esclarecedora: Unha señora de Rois, no transcurso dunha conversa sobre a destrución dunhas mámoas da zona por unha estrada, retruca: «Os cruceiros e as mámoas póñenos pola noite os do Bloque para molestar».

«Denunciamos a marxinación das comunidades locais na xestión do patrimonio», comenta Xurxo Ayán, quen fala dun auténtico apartheid patrimonial, e non só das políticas  desenvolvidas dende a Administración senón tamén no discurso tecido polas elites culturais.  «A propia elite dos bos e xenerosos galeguistas sempre marxinou a comunidade local −explica−. Eran reprodutores de audio que soltaban as lendas, a esencia da nacionalidade galega, pero ao máximo que podían aspirar era a ser man de obra nas escavación dos anos 30 ou 40».

Fronte ao rexurdir na Transición de asociacións que se botaron ao monte movidas polo afán por recuperar o legado do pasado, consolidouse nos 80, co traspaso das competencias á Xunta e a creación da Dirección Xeral de Patrimonio, e nos 90, coa aprobación da Lei de Patrimonio Cultural, de novo o apartheid: a recuperación do patrimonio para as e os profesionais da arqueoloxía; o resto han de apartar as mans. Cortouse así o movemento asociativo e a, até entón, fértil relación de colaboración afeccionados cos museos provinciais, que fixera posible a recuperación dunha parte importante da nosa historia.

Á asociación Mariña Patrimonio deixáronllo ben claro cando lle comunicaron á Xunta a súa descuberta dun posible xacemento do Paleolítico. Retrucoulles a Dirección Xeral de Patrimonio se non estarían a facer prospeccións ilegalmente. E é que o artigo 57 da Lei de Patrimonio Cultural aprobada en 1995 prohibe, tal e como se indica no libro, «andar polo monte buscando mámoas» canto que esixe autorización previa para a propia prospección arqueolóxica, é dicir, mesmo para exploración superficial e sistemática sen remoción. Se a administración non ten recursos ou interese suficiente en preservar e poñer en valor o inxente e disperso patrimonio cultural de noso, e as persoas que o poderían facer voluntariamente, non poden, que queda por facer?

Alcobaça-Azoraira

Hoje vou-vos falar de uma fronteira muito pouco conhecida, na Serra do Leboreiro. Trata-se da fronteira entre uma aldeia portuguesa, Alcobaça, e uma galega, Azoraira, separadas pelo ribeiro do Trancoso, um riacho que se transforma num rio pequeno afluente do Minho e que desagua no ponto mais setentrional de Portugal. O território faz parte da região do Alto Minho, pertencente ao concelho de Melgaço, e da parte da Galiza às Terras de Celanova, ao concello de Padrenda, na província de Ourense.


O acesso, da parte portuguesa, faz-se pela estrada que vai de São Gregório, na freguesia de Cristóval até Castro Laboreiro, já no Parque Nacional da Peneda-Gerês. A subida faz-se entre pequenas aldeias e uma densa vegetação com uma floresta típica da região atlântica, baseada no carvalho e o castanheiro, misturado tudo com lameiros para pastagens de gado, designadamente vacum.

Ambas as aldeias apresentam o mesmo feitio: casas de pedra granítica bem preparadas para resistir a chuva, o vento e os longos e frios Invernos e um regresso ao mundo rural profundo: a boiada a pastar, carros de bois cheios de palha, velhas vestidas todas de preto com lenço na cabeça, flashes de uma vida que não se sabe bem o quanto conseguirá resistir neste mundo da globalização e da modernidade. Será compatível a Internet com este modo de vida? Até pode parecer contraditório, mas acreditem que eu acho… Modernidade e tradição não têm por quê estar renhidas. De resto, para além do tradicional marco fronteiriço, nada indica que mudamos de um país para outro. Talvez, apenas a igreja matriz de Alcobaça nos indique que estamos ainda em Portugal, visto que as igrejas galegas rumaram para um estilo diferente no século XVIII, copiando o modelo da fachada do Obradoiro de Santiago.

[continua em Fronteiras]